Kryzys programu „Czyste Powietrze”. Firmy czekają na miliard złotych, a zaufanie topnieje
Program „Czyste Powietrze”, uruchomiony w 2018 roku, miał być sztandarowym projektem walki ze smogiem w Polsce. Jego celem była wymiana starych, wysokoemisyjnych pieców oraz termomodernizacja domów jednorodzinnych. Dzięki dotacjom miliony Polaków mogły liczyć na niższe rachunki za ogrzewanie i poprawę jakości powietrza. Dziś jednak program zmaga się z poważnym kryzysem – a tysiące firm wykonawczych i beneficjentów znalazło się w trudnej sytuacji finansowej.
Początkowo „Czyste Powietrze” cieszyło się ogromnym zainteresowaniem. Rekordowy był początek 2024 roku, gdy składano nawet 100 tys. wniosków tygodniowo. Jednak jesienią 2024 r. program został wstrzymany przez Ministerstwo Klimatu z powodu wykrytych nieprawidłowości. Urzędnicy wskazywali m.in. na nadużycia przy systemie prefinansowania, wprowadzonym w 2022 roku, który pozwalał wypłacać wykonawcom zaliczki przed rozpoczęciem prac.
Zawieszenie i przeciągające się weryfikacje spowodowały zator płatniczy. Według danych ministerstwa, zaległości sięgają około 1 mld zł, a wykonawcy czekają na pieniądze za zrealizowane już inwestycje. Niektóre firmy nie otrzymują zapłaty od ponad roku.
Dla wielu przedsiębiorców program stał się pułapką. Przykłady z całej Polski pokazują, że firmy muszą finansować zakończone inwestycje z własnych środków, zaciągać kredyty, a część z nich już upadła. Wykonawcy podkreślają, że zostali wrzuceni do „jednego worka” i niesłusznie oskarżani o oszustwa. Tymczasem w prokuraturze znalazło się zaledwie kilkaset spraw, co stanowi promil wobec setek tysięcy zrealizowanych projektów.
Niejasne procedury dodatkowo potęgują chaos. Wojewódzkie fundusze – odpowiedzialne za realizację programu – często interpretują przepisy w odmienny sposób. Zdarza się, że ten sam wydatek w jednym województwie uznawany jest za kwalifikowany, a w innym już nie. Beneficjenci, zwłaszcza osoby starsze, gubią się w biurokracji – np. zapytania wysyłane są na maile, które zakładali tylko na potrzeby programu i których nikt nie sprawdza na co dzień.
Ministerstwo Klimatu i Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska przyznają, że zaległości istnieją, ale tłumaczą je ogromnym napływem wniosków. Urzędnicy podkreślają, że na koniec 2023 roku zastali „worki” z 200 tys. nierozpatrzonych dokumentów, a opóźnienia mają być sukcesywnie redukowane. Według rządu, problem nie leży w braku pieniędzy – środki z KPO i Funduszu Modernizacyjnego są dostępne – lecz w przeciążeniu administracji i braku jednolitych procedur.
Eksperci jednak ostrzegają, że sprawa ma szerszy wymiar. Opóźnienia w „Czystym Powietrzu” podważają wiarygodność państwa jako partnera dla obywateli i biznesu. – Firmy uwierzyły w program, przeszkoliły pracowników, a teraz walczą o przetrwanie. Jeśli zbankrutują, beneficjenci będą musieli zwracać dotacje razem z odsetkami – alarmują przedstawiciele branży.
Gdy program wznowiono w marcu 2025 roku, liczba nowych wniosków spadła o połowę w porównaniu z rokiem poprzednim. Najbardziej zniechęceni są najubożsi – ci, dla których dotacje były jedyną szansą na wymianę źródła ciepła.
Sprawa wywołuje również pytania o sprawiedliwość systemu. Media donosiły, że w ramach innych unijnych programów można było uzyskać dotacje nawet na luksusowe auta czy wątpliwe projekty kulturalne, podczas gdy zwykli beneficjenci „Czystego Powietrza” muszą walczyć o każdą złotówkę i spowiadać się z każdego kosztorysu.
Co dalej?
Ministerstwo zapowiada uproszczenie procedur i większą kontrolę nad wojewódzkimi funduszami. Branża oczekuje jednak szybkich, realnych działań – przede wszystkim wypłaty zaległych środków. Bez tego grozi fala bankructw firm instalacyjnych i utrata zaufania obywateli do całego programu.
Program, który miał być symbolem zielonej transformacji, dziś stał się ilustracją chaosu organizacyjnego i braku koordynacji. Jeśli sytuacja nie zostanie szybko opanowana, skutki mogą być dotkliwe nie tylko dla firm i beneficjentów, ale także dla realizacji celów klimatycznych Polski.
Źródła: Kanał Zero, Money.pl, TVN24.pl, Wnp.pl, Onet.pl, MKiŚ, NGOŚiGW
Najnowsze komentarze